Czerniak jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych nowotworów złośliwych skóry. Niechlubną sławę zawdzięcza temu, że choć występuje stosunkowo rzadko, jest bardzo niebezpieczny. Chociaż może dotykać również innych narządów np. oka, błony śluzowej, najczęściej spotykany jest jako rak skóry wywodzący się ze znamion barwnikowych.
Co to jest czerniak i czy jest się czego obawiać?
Czerniak jest jednym z tych „medialnych” nowotworów, o których mówi się w telewizji i pisze w prasie. Temu nowotworowi poświęcono już kilka uświadamiających kampanii społecznych, a każdego lata w gazetach, radiu i telewizji pojawiają się informacje o konieczności stosowania kremów z filtrem UV podczas opalania. I chociaż dużo się dyskutuje o tej chorobie, to niestety smutne statystyki informują, że zachorowalność na tego raka z roku na rok rośnie. W Polsce jest ok. 2-krotnie niższa niż w innych krajach UE, ale i tak czerniak skóry powoduje sporą liczbę zgonów. Szacuje się, że około 1,2% u kobiet 1,4% u mężczyzn zgonów na tle nowotworowym jest spowodowanych czerniakiem.
Czerniak jest groźnym nowotworem, ponieważ bardzo szybko daje przerzuty do innych tkanek. O ile wcześnie wykryty, da się skutecznie leczyć, a współczynnik przeżyć 5-letnich jest wysoki, o tyle czerniak z przerzutami jest już bardzo trudny do wyleczenia. Ponadto nigdy nie ma pewności, że nowotwór nie powróci w miejscu innych znamion.
Mimo iż czerniak należy do rzadkich nowotworów i jest odpowiedzialny za ok. 1-2% wszystkich zachorowań na nowotwory, to jednak stanowi duży problem epidemiologiczny. Zapadalność wzrasta corocznie o ok. 5%, a choroba charakteryzuje się wysoką śmiertelnością. Trzeba jednak zaznaczyć, że rokowania dla pacjentów, u których czerniak został wcześnie wykryty, są bardzo dobre. We wczesnym stadium czerniaka o grubości do 0,8 mm współczynnik przeżyć 5-letnich jest bliski 100%, pod warunkiem wczesnego wykrycia i wdrożonego odpowiedniego postępowania. Najważniejsza jednak jest profilaktyka.
Czerniak – co to za rak?
Czerniak to nowotwór złośliwy wywodzący się z melanocytów, czyli komórek odpowiedzialnych za produkcję melaniny. Jest to jedna z najbardziej agresywnych postaci nowotworów skóry, charakteryzująca się zdolnością do wczesnego tworzenia przerzutów. Z tego względu kluczowe znaczenie mają wczesne rozpoznanie oraz szybkie wdrożenie odpowiedniego leczenia.
W klasyfikacjach medycznych ICD czerniak przypisany jest do grupy nowotworów skóry. Chociaż czerniak na skórze występuje najczęściej, może przybierać różne postacie kliniczne i nie zawsze wygląda jak typowo kojarzona zmiana nowotworowa. Dlatego nie należy bagatelizować nawet niewielkich zmian barwnikowych. Warto pamiętać, że czerniak jako choroba wymaga specjalistycznej diagnostyki lekarskiej i nie może być oceniany wyłącznie na podstawie wyglądu zmiany.
Gdzie występuje czerniak i dlaczego nie dotyczy tylko skóry?
Czerniak najczęściej kojarzony jest ze zmianami na skórze, jednak w rzeczywistości jego lokalizacja może być inna. Choroba ta rozwija się wszędzie tam, gdzie obecne są melanocyty, czyli komórki barwnikowe odpowiedzialne za produkcję melaniny. Z tego powodu czerniak na skórze stanowi najczęstszą, ale nie jedyną postać tego nowotworu.
W jakich miejscach pojawia się czerniak poza skórą? Zmiany chorobowe mogą pojawiać się również w obrębie błon śluzowych, takich jak jama ustna, nosogardło czy okolice narządów płciowych. Stosunkowo rzadziej rozwija się w gałce ocznej, gdzie może obejmować spojówki lub błonę naczyniową oka. W takich przypadkach jego rozpoznanie bywa trudniejsze, ponieważ zmiany nie są widoczne na pierwszy rzut oka i nie dają typowych objawów skórnych. Właśnie dlatego diagnostyka i leczenie czerniaka obejmuje nie tylko dermatologię, ale również inne dziedziny medycyny.
Warto również zaznaczyć, że lokalizacja czerniaka ma znaczenie kliniczne i może wpływać na przebieg choroby oraz sposób leczenia. Inaczej postępuje zmiana ograniczona do skóry, a inaczej nowotwór rozwijający się w błonach śluzowych, gdzie często jest wykrywany później. Dlatego tak ważne jest zrozumienie, że czerniak nie jest jednorodną jednostką, lecz grupą nowotworów o różnym umiejscowieniu i charakterze biologicznym.
Kto jest zagrożony czerniakiem?
Polska należy do krajów średniej zachorowalności głównie ze względu na to, że nasz kraj leży w strefie klimatycznej, w której nie ma zbyt wiele słońca. A to właśnie nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV jest jednym z głównych czynników ryzyka zachorowania na raka skóry. Zwłaszcza wystawienie tych partii ciała, na których znajdują się znamiona barwnikowe, czyli popularne pieprzyki, może być szczególnie niebezpieczne, bo to właśnie owe znamiona mają tendencję do przekształcania się w nowotwory złośliwe.
Według danych Krajowego Rejestru Nowotworów w 2002 roku odnotowano 1831 nowych zachorowań, ale już w 2013 roku było to 2900 nowych przypadków. Chociaż wskaźnik ten rośnie, to na szczęście zmniejsza się wskaźnik śmiertelności, ze względu na lepszą świadomość społeczeństwa, wczesne wykrywanie oraz nowe możliwości leczenia.
Do czynników ryzyka należy zaliczyć:
Jasny fenotyp skóry – narażone na rozwój czerniaka skóry są przede wszystkim osoby rasy białej, z jasną karnacją, włosami blond lub rudymi, niebieskimi oczami, piegami i wysoką skłonnością do oparzeń słonecznych.
Wiek – około 50% zgonów spowodowanych czerniakiem notuje się po 65 r.ż, a najwięcej zgonów po 80 r.ż. Nie oznacza to jednak, że młodsze osoby są zupełnie bezpieczne. Około 15% zgonów odnotowano u chorych poniżej 50 r.ż.
Nadmierna ekspozycja na słońce i promieniowanie UV – zarówno to naturalne, jak i sztuczne. Uważa się, że to właśnie nadmierne opalanie, a także kumulacyjna ekspozycja na słońce są najistotniejszym czynnikiem ryzyka czerniaka.
Skłonności genetyczne – jeżeli w rodzinie występowały nowotwory wśród blisko spokrewnionych osób, ryzyko zachorowania jest większe.
Liczne znamiona barwnikowe, czyli „pieprzyki”, a także występowanie znamion atypowych, mnogich i wrodzonych.
Przebyty czerniak skóry.
Przyjmowanie leków immunosupresyjnych.
W jakim wieku może pojawić się czerniak?
Pytanie o to, w jakim wieku czerniak pojawia się najczęściej, zadawane jest przede wszystkim przez młodszych pacjentów zastanawiających się nad sensem profilaktyki. Rzeczywiście, ryzyko zachorowania rośnie wraz z wiekiem – najwięcej przypadków diagnozuje się u osób po 50. roku życia. Chorować mogą jednak również osoby młode. Wiąże się to przede wszystkim z tym, od czego czerniak powstaje. Na rozwój choroby wpływa wiele czynników, przede wszystkim środowiskowych, a sam wiek jest jedynie jednym z elementów zwiększających prawdopodobieństwo zachorowania.
Wiek pacjenta ma wpływ na częstość zachorowań, ale i na przebieg diagnostyki i leczenia. Jednak niezależnie od grupy wiekowej, każde podejrzenie rozwoju tego nowotworu jest wskazaniem do pilnej konsultacji lekarskiej.
Jak rozpoznać czerniaka?
Wcześnie wykryty nowotwór ma szansę na wyleczenie, ale im później go odkryjemy, tym ta szansa jest mniejsza, a niestety nadal wiele przypadków jest diagnozowanych zbyt późno.
Dlatego najważniejszym elementem profilaktyki jest wczesne wykrycie, co gwarantują tylko specjalne badania wykonywane przez lekarza. Podczas kontroli lekarz może sprawdzić zmianę specjalnym urządzeniem – diaskopem lub skierować pacjenta do chirurga. W gabinecie chirurgicznym zmiana zostanie usunięta oraz przekazana do badania histopatologicznego znamion, które jednoznacznie określi, czy miała charakter nowotworu złośliwego, czy też nie. Taki zabieg przeprowadzany jest u nas w gabinecie chirurgicznym w Warszawie. Zajmujemy się również innymi usługami, związanymi z chirurgią znamion.
Na podstawie obserwacji zmian barwnikowych można jednak dopatrzyć się pewnych sygnałów ostrzegawczych, sugerujących, że znamię może mieć charakter nowotworowy.
Jak rozpoznać czerniaka? Niepokój powinny budzić przede wszystkim zmiany wyglądu istniejących już znamion i pieprzyków, zwłaszcza jeżeli doszło do:
- zgrubienia
- zaczerwienienia wokół znamienia
- krwawienia
- powiększenia
- zmiany zabarwienia
- deformacji kształtu
Zmiany w obrębie pieprzyków można wykryć stosując się do algorytmu ABCDE określającego cechy, na które należy zwrócić uwagę przy obserwacji znamion.
Asymetria (Assymetry) – zmiana kształtu znamienia, czerniak jest asymetryczny w przeciwieństwie do zmian łagodnych, które zazwyczaj są owalne lub okrągłe.
Brzegi (Border) – nierówne, postrzępione, łuskowate lub karbowane brzegi mogą sugerować czerniaka.
Kolor (Color) – zmiana zabarwienia, zwłaszcza nierównomierna, różne odcienie brązu, beżu, czerni, czerwonego lub niebieskiego mogą świadczyć o chorobie.
Średnica (Diameter) – zmiany większe niż 6 mm powinny wzbudzić niepokój, ale zdarzają się również mniejsze, dlatego jeżeli masz wrażenie, że pieprzyk zmienił rozmiar, warto to skonsultować z lekarzem.
Ewolucja (Evolving) – każda zmiana zachodząca w czasie w obrębie znamion barwnikowych, powinna być powodem do wykonania badań.
To bardzo ważne!
Żadnych znamion barwnikowych pod żadnym pozorem nie należy usuwać metodą krioterapii czy laserem, ponieważ zabieg taki niszczy zmianę i nie można wykonać badania histopatologicznego. Dlatego zaleca się usuwanie zmian w gabinetach chirurgicznych, a nie w gabinetach kosmetycznych.
Ile czasu rozwija się czerniak i dlaczego bywa trudny do wykrycia?
Jednym z najczęściej zadawanych pytań pacjentów jest to, ile rozwija się czerniak, ponieważ tempo jego wzrostu może być bardzo różne i nie zawsze przewidywalne. W części przypadków czerniak na skórze rozwija się stosunkowo szybko, w ciągu kilku miesięcy, jednak zdarzają się również sytuacje, w których proces ten przebiega powoli i trwa nawet kilka lat. Ta zmienność sprawia, że czerniak to choroba, która nie ma jednego, prostego obrazu klinicznego i wymaga indywidualnej oceny.
W początkowej fazie objawy czerniaka mogą być bardzo dyskretne i ograniczać się jedynie do niewielkich zmian w obrębie istniejącego znamienia. W praktyce oznacza to, że pacjenci często nie wiążą pierwszych zmian z chorobą nowotworową, co opóźnia diagnostykę. Właśnie dlatego odpowiedź na pytanie o to, co to jest czerniak, obejmuje również fakt, że jest to proces rozwijający się często bez bólu i wyraźnych dolegliwości.
Warto też pamiętać, że miejsca, gdzie występuje czerniak, nie ograniczają się wyłącznie do skóry, co dodatkowo utrudnia jego wczesne rozpoznanie. Różne lokalizacje mogą dawać odmienne, mniej oczywiste objawy, dlatego w ujęciu klinicznym czerniak to rak o zmiennym obrazie i przebiegu, który nie zawsze daje typowe sygnały ostrzegawcze na wczesnym etapie.
Diagnoza: czerniak. I co dalej?
Jeżeli wynik badania histopatologicznego jest pozytywny, wdrażane jest odpowiednie leczenie, zależne od stopnia zaawansowania nowotworu, jego lokalizacji czy stanu pacjenta. W przypadku niezaawansowanego czerniaka może się okazać, że wystarczy leczenie chirurgiczne polegające na radykalnym wycięciu nowotworu, z marginesem zdrowej skóry. Przy nowotworach o wielkości powyżej 2 mm usuwa się około 2-3 cm zdrowej skóry oraz powięź powierzchniową; jeżeli zajęte zostały węzły chłonne, one również muszą być usunięte. W gabinecie Vitabene zajmujemy się zarówno diagnostyką czerniaka, chirurgicznym usuwaniem niegroźnych zmian, jak i nowotworów skóry, a także późniejszym leczeniem powstałych ran.
Czasami wymagane jest leczenie uzupełniające, uwzględniające radioterapię, chemioterapię, immunoterapię, leczenie bólu i inne, wspierające rodzaje terapii, o których decyduje lekarz onkolog.
Pamiętajmy, że czerniak to nie wyrok i da się go skutecznie wyleczyć, pod warunkiem wczesnego wykrycia i wdrożenia odpowiedniego leczenia. Przyjdź do nas i poddaj się badaniu. Zyskaj pewność zdrowia i spokojny sen!
Czy czerniak jest uleczalny?
Podobnie jak w przypadku innych nowotworów, czerniaka da się wyleczyć, pod warunkiem, że wykrycie i rozpoczęcie terapii nastąpi na wczesnym etapie choroby. Choć czerniak skóry jest groźny i potencjalnie śmiertelny, należy pamiętać, że współczesna medycyna dysponuje znacznie skuteczniejszymi metodami terapii niż jeszcze kilkanaście lat temu, dlatego odpowiednio dobrane leczenie czerniaka może przynieść pełne wyleczenie.
Na rokowania i to, ile się żyje z czerniakiem, wpływa przede wszystkim stopień zaawansowania choroby w momencie rozpoznania. Im wcześniej lekarz wykryje czerniaka, tym większe jest prawdopodobieństwo całkowitego usunięcia zmiany. Warto też zaznaczyć, że rokowania są znacznie lepsze w przypadku zmian ograniczonych do skóry; leczenie dalszych stopni zaawansowania czerniaka bywa znacznie trudniejsze i wymaga kompleksowego postępowania.
Pacjenci bardzo często pytają, czy czerniak jest w 100% wyleczalny. Nie można jednak udzielić jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie, ponieważ wiele zależy od rodzaju nowotworu, jego grubości, obecności przerzutów oraz ogólnego stanu chorego. Ważne jest jednak to, że wcześnie wykrycie choroby pozwala całkowicie wyciąć czerniaka chirurgicznie. Z kolei nowoczesne metody leczenia, takie jak immunoterapia czy leczenie celowane, znacząco poprawiają wyniki terapii również u pacjentów z bardziej zaawansowaną chorobą.
Choć wszystkie rodzaje czerniaka muszą być traktowane niezwykle poważnie, nie należy zakładać najgorszego scenariusza. W wielu przypadkach szybka diagnostyka i odpowiednio dobrane leczenie pozwalają osiągnąć bardzo dobre efekty terapeutyczne i wrócić do normalnego funkcjonowania.
Dermatoskopia – podstawowe badanie w diagnostyce czerniaka skóry
Jeżeli zaobserwowałeś lub zaobserwowałaś u siebie niepokojące zmiany skórne lub znajdujesz się w grupie ryzyka i chcesz sprawdzić, czy znamiona barwnikowe na Twojej skórze są niebezpieczne, warto poddać się podstawowemu badaniu w kierunku wykrycia czerniaka. Jest to dermatoskopia, którą wykonujemy w gabinecie chirurgicznym Vitabene w Warszawie. Badanie to przeprowadza lekarz za pomocą urządzenia przypominającego mikroskop, pozwalającego na dokładne obejrzenie zmian skórnych. Jest to szybkie, nieinwazyjne i całkowicie bezpieczne badanie, na podstawie którego można podjąć kolejne kroki, jeżeli zmiana okaże się podejrzana.
Profilaktyczne wycięcie znamion barwnikowych
W przypadku zauważenia niepokojących zmian w badaniu dermatoskopem, które mają szansę ulec nowotworzeniu lub w przypadku gdy znamion jest dużo i mają spore rozmiary, warto rozważyć profilaktyczne wycięcie owych znamion. To samo dotyczy pieprzyków znajdujących się w miejscach trudnych do obserwacji np. pod włosami. Wycięcie znamion jest prostym zabiegiem chirurgicznym i wykonasz je w gabinecie Vitabene, by zyskać spokój i nie martwić się, czy dany pieprzyk jest niebezpieczny, czy też nie.
Mam liczne znamiona, czy opalanie na słońcu jest dla mnie bezpieczne?
Posiadanie wielu pieprzyków oraz innych znamion barwnikowych wiąże się z podwyższonym ryzykiem zachorowania na czerniaka. Nie oznacza to jednak, że do takiej sytuacji musi dojść – jest to jedynie ryzyko. W związku z tym, pod warunkiem zachowania środków ostrożności: stosowania kremów z filtrem UV, nieopalania się w okresie największej intensywności promieniowania słonecznego oraz nienadużywania solariów, opalanie jest bezpieczne, a nawet wskazane, gdyż pod wpływem promieniowania UV-B wytwarzana jest w organizmie witamina D. Należy to jednak robić z umiarem, a w razie zaobserwowania niepokojących zmian w obrębie znamion barwnikowych – udać się do lekarza na konsultację.
Czerniak jest groźnym nowotworem, jednak dzięki skutecznej profilaktyce oraz szybkiej reakcji w przypadku zauważenia zmian, można go bardzo skutecznie leczyć. Samoobserwacja, dermatoskopia oraz profilaktyczne wycięcie niepokojących znamion, to najważniejsze działania prewencyjne, do których serdecznie zachęcamy. Skorzystaj z możliwości, jakie daje diagnostyka czerniaka w Warszawie i zadbaj o profilaktykę w każdym wieku.
Czerniak – najczęściej zadawane pytania
Jak się leczy czerniaka?
Leczenie czerniaka zależy od stopnia zaawansowania choroby. Podstawową metodą jest chirurgiczne usunięcie zmiany wraz z marginesem zdrowych tkanek. W bardziej zaawansowanych przypadkach stosuje się także immunoterapię, leczenie celowane, a niekiedy radioterapię.
Czy czerniaka się wycina?
Tak, podstawową metodą postępowania w przypadku większości czerniaków jest leczenie chirurgiczne. Zabieg polega na wycięciu zmiany wraz z odpowiednim marginesem zdrowej skóry. Usunięty materiał trafia następnie do badania histopatologicznego, które pozwala ocenić charakter nowotworu, dzięki czemu można zaplanować dalsze postępowanie.
Czy wycięcie czerniaka wystarczy?
W przypadku wcześnie wykrytych zmian wycięcie czerniaka bywa wystarczające. Jeśli jednak nowotwór jest bardziej zaawansowany lub doszło do zajęcia węzłów chłonnych lub przerzutów, konieczne może być wdrożenie dodatkowych metod leczenia, takich jak immunoterapia lub leczenie celowane.
Czy czerniak zniknie sam?
Nie. Czerniak jest nowotworem złośliwym i przez to nie ustępuje samoistnie. Pozostawiony bez leczenia powiększa się oraz może dawać przerzuty do innych narządów.
Jakie są objawy czerniaka?
Objawy czerniaka najczęściej dotyczą zmiany wyglądu znamienia barwnikowego, takiego jak pieprzyki. Niepokój powinny wzbudzić m.in. asymetria, nierówne brzegi, zmiana koloru, powiększanie się zmiany oraz inne zmiany jej wyglądu. U części pacjentów mogą pojawić się także dodatkowe symptomy, takie jak świąd, krwawienie lub owrzodzenie znamienia.
Jakie są rodzaje czerniaka?
Do najczęściej występujących rodzajów czerniaka należą czerniak szerzący się powierzchownie, czerniak guzkowy oraz czerniak akralny, rozwijający się m.in. na dłoniach i stopach. Różnią się one wyglądem, tempem wzrostu oraz lokalizacją.
Jakie jest 5 cech czerniaka?
Podstawowe objawy czerniaka opisuje tzw. zasada ABCDE. Wymienia ona następujące elementy: asymetria zmiany (A), nierówne brzegi (B), niejednolity kolor (C), średnica przekraczająca zwykle 6 mm (D) oraz ewolucja, czyli zmiany zachodzące w czasie (E). Wystąpienie tych cech (nie zawsze wszystkich na raz) powinno skłonić do konsultacji lekarskiej.
Do jakiego lekarza udać się z czerniakiem?
W przypadku podejrzenia czerniaka warto zgłosić się do dermatologa lub chirurga zajmującego się diagnostyką zmian skórnych. Lekarz przeprowadzi badanie, oceni charakter zmiany i w razie potrzeby skieruje na dalszą diagnostykę lub leczenie. Najważniejsze jest to, by skonsultować się ze specjalistą możliwie szybko.
Źródła:
- Małgorzata Michalska-Jakubus, Tomasz Jakubus, Dorota Krasowska, Czerniak – epidemiologia, etiopatogeneza i rokowanie, Borgis – Medycyna Rodzinna 2/2006, s. 45-53
- S. Górecki, A. Tatka, W. Duszczyk, Z. Huda, A. Faryna, Środowiskowe uwarunkowania czerniaka i zastosowanie sztucznej inteligencji w jego diagnostyce – przegląd narracyjny, Medycyna Środowiskowa – Environmental Medicine 2025, Tom 28, Nr 2, 52–59, https://www.environmed.pl/pdf-205956-126487?filename=Srodowiskowe.pdf
- Redakcja: P. Rutkowski, P. J. Wysocki, Czerniak Skóry https://journals.viamedica.pl/onkologia_w_praktyce_klin_edu/article/view/69215/75465
